Profesor dr hab. Walerian Pańko



Profesor dr hab. Walerian Pańko założyciel Katedry Prawa Rolnego i Gospodarki Przestrzennej i jej pierwszy Kierownik aż do chwili tragicznej śmierci 7 października 1991r., Wychowanek Profesora Andrzeja Stelmachowskiego, który w księdze pamiątkowej ku czci zmarłego Profesora napisał:

Zbiór prac naukowych, publikowanych w niniejszym zbiorze, to hołd złożony pamięci człowieka niezwykłego, który zmarł tragicznie 7 października 1991 r.
w przeddzień swoich pięćdziesiątych urodzin. Profesor Walerian Pańko był jednocześnie i uczonym, i działaczem społecznym, i politykiem. Jest zdumiewający wewnętrzny kontrast naukowca, dla którego biblioteka była ulubionym miejscem pracy, i działacza - polityka, pełnego temperamentu, rzucającego się z pasją w wir działań politycznych. Sam mawiał często, że książka była Mu zawsze przewodnikiem w drodze, jaka wiodła Go ze skromnego wiejskiego domu rodzinnego na Podkarpaciu ku przygodzie intelektualnej pracy naukowej uwieńczonej profesurą uniwersytecką. Czytał bardzo wiele, chłonąc ogromne ilości książek, stale nienasycony głodem wiedzy. Jednocześnie był zawsze ogromnie wyczulony na uczciwość
w głoszeniu prawdy. Z pasją chwytał za pióro, ilekroć dostrzegał koniunkturalną nierzetelność czy wręcz nieuczciwość, zwłaszcza w pracach naukowych.
W pracach swoich zawsze o coś walczył. Nie znajdziemy żadnej, która byłaby tylko beznamiętną analizą prawniczą.
Największe uznanie przyniosły Mu prace w trzech dziedzinach: własności; planowania przestrzennego i kształtowania przestrzeni, zwłaszcza rolniczej; wreszcie samorządu terytorialnego.
W dziedzinie własności dokonał syntetycznego opracowania teorii, która nawiązując do realiów współczesności doprowadziła do przewartościowania wielu obiegowych pojęć w nauce prawa. Dostrzegając potrzebę umocnienia własności i widząc zasadniczy błąd, jaki tkwił w socjalistycznej teorii własności (a pamiętajmy, że pisał On jeszcze w okresie PRL, gdy takie ujęcie musiało uchodzić za "heretyckie"); wcale nie popadł w drugą skrajność, to jest
w mechaniczne przejmowanie teorii przyjętych na Zachodzie. Podkreślając, że
w prawie właściciela tkwi niezwykle ważny element, jakim jest monopol
w zakresie władztwa nad konkretną rzeczą (konkretnym mieniem) zapewniający możliwość efektywnego gospodarowania, widział jednocześnie wiele ograniczeń wynikających z obowiązków właściciela wobec społeczeństwa. Stąd jego oryginalna koncepcja domniemania kompetencji (właściciela) jako istoty prawa własności. Prawo właściciela nie ma więc charakteru absolutnego (o tym piszą dziś niemal wszyscy), niemniej jednak ograniczenia własności były pojmowane jako czynnik zewnętrzny, zazwyczaj administracyjnego charakteru. Profesor Pańko uważał, że ograniczenia własności mają charakter immanentny, jednak ich podstawa musi być dowiedziona; dopóki tak się nie stanie, domniemanie przemawia na korzyść właściciela. Profesor Pańko zwracał też uwagę na znaczenie własności grupowej, aczkolwiek pojmowanej odmiennie niż to miało miejsce w systemie prawa socjalistycznego. W tym kontekście podkreślał znaczenie własności komunalnej.
Ten wątek Jego rozważań łączył się ściśle z rolą samorządu terytorialnego , którą cenił niezwykle wysoko. Przyczynił się On do reaktywowania tego samorządu nie tylko poprzez swe publikacje i ekspertyzy, ale także poprzez działalność parlamentarną. Przewodnicząc sejmowej komisji, odegrał kluczową rolę w chwili przełomowych dla reformy samorządowej debat.
Jego profesjonalne zainteresowanie prawem rolnym, które wykładał, było powiązane z problematyką kształtowania przestrzeni rolniczej i planowaniem przestrzennym. Splatały się tu różnorodne wątki: urbanistyczny, ekologiczny, rolniczy. Pochodził ze wsi, jak mało kto rozumiał potrzeby tego środowiska. Dostrzegał słabą pozycję rolnictwa w zderzeniu z przemysłem, stąd próba obrony interesów rolnictwa. Ilustracją tej postawy mogą być Jego tezy Ład przestrzenny i ekologiczny wsi i rolnictwa. Były one opracowane jako materiał przygotowawczy obrad "okrągłego stołu" i nie były dotąd publikowane. Zamieszczamy je w najmiejszym zbiorze, gdyż mimo upływu czasu
i zasadniczych zmian ustrojowych w znacznej mierze zachowały swoją aktualność. Pozwalają one też łatwo zauważyć, że niektóre z tez znalazły już swoje zastosowanie; bez przygotowawczych prac koncepcyjnych, w których Profesor Pańko brał ud ział, wdrożenie ich nie byłoby możliwe.
Profesor Walerian Pańko miał również swój znaczący udział w politycznym kształtowaniu podstaw III Rzeczypospolitej w okresie przełomowym. Wyczulony zawsze na krzywdę społeczną, a jednocześnie gorąco przywiązany do tradycji niepodległościowej wyniesionej z domu (ojciec był żołnierzem I Brygady Legionów, co stanowiło powód Jego dumy), w 1980 r. włączył się natychmiast w nurt ruchu solidarnościowego. Był pierwszym inteligentem, który przybył do Rzeszowa w okresie akcji strajkowej rolników Rzeszowa i Ustrzyk, wspierając chłopów swą wiedzą, gdy przygotowywano dezyderaty, na kanwie których doszło później do zawarcia słynnego Porozumienia Ustrzycko-Rzeszowskiego. Po stanie wojennym był internowany. Po zwolnieniu nie zerwał więzi ze środowiskami robotniczymi Śląska. Nic też dziwnego, że po "okrągłym stole"
w historycznych wyborach parlamentarnych 4 czerwca 1989 r. został wybrany posłem z listy Komitetu Obywatelskiego "Solidarność".
W Sejmie zdobył sobie autorytet zawsze konstruktywnymi wystąpieniami
i energią na stanowisku przewodniczącego sejmowej komisji do spraw samorządu terytorialnego. Toteż gdy powstał długotrwały kryzys związany
z impasem wokół obsady stanowiska prezesa Najwyższej Izby Kontroli, zwrócono się do Niego o objęcie tego odpowiedzialnego, ale i trudnego stanowiska. Ogromna większość głosów, ja ką uzyskał w obu izbach naszego parlamentu, była miarą uznania dla Jego osoby. Z ogromną energią zabrał się do zreformowania NIK-u. Niestety nagła śmierć przerwała tok tych prac.
Została wszakże pamięć: pamięć o człowieku szlachetnym, o patriocie. zaangażowanym bez reszty w sprawy Ojczyzny, o uczonym, który swoimi pracami kładł podwaliny pod koncepcje ustrojowe III Rzeczypospolitej. Niechaj prace prezentowane w niniejszym tomie stanowią przyczynek do kontynuacji Jego dzieła.

(W:) Zagadnienia prawa cywilnego, samorządowego i rolnego Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1381 Katowice, 1993

Andrzej Stelmachowski